AI in het notariaat: wat de KNB-weegschaal van je vraagt

Het korte antwoordJa, je mag als notaris AI gebruiken, en de AI-weegschaal van de KNB helpt je per taak te bepalen of dat verantwoord is. Mijn regel: deel je werk in zoals de KNB dat doet, in taken binnen en buiten een zaak. Een rechtsvraag zonder cliëntgegevens kun je nu al door AI laten uitzoeken. Voor werk met cliëntgegevens stel je eerst de vragen van de weegschaal, en die zijn streng.

Een kandidaat-notaris die moet uitzoeken wat een vaag omschreven recht van overpad uit een akte van 1962 betekent, en een notaris die een advertentie ziet voor een tool die van een intake in minuten een concept-akte belooft, stellen dezelfde vraag: mag dit? De KNB beantwoordt die vraag niet met ja of nee, maar met een afweging. Die afweging is eenvoudiger dan de twee delen van het kader doen vermoeden.

Bijna twee derde van de notarissen gebruikt al AI

In de enquête die de KNB in juli 2026 publiceerde, zeiden 202 van de 316 respondenten AI op kantoor te gebruiken, 63,9 procent. Wie het gebruikt, doet dat vaak: 82 procent van de gebruikers zet AI meerdere keren per week in, volgens de KNB “van het opzoeken van wet- en regelgeving tot het maken van samenvattingen”.

Daar staat een kloof tegenover. Ruim 33 procent van de AI-gebruikers zegt dat er op kantoor geen formele regels voor zijn, en van de niet-gebruikers noemt ongeveer de helft veiligheid als reden om te wachten. Ruim 70 procent van de respondenten wil vooral leren hoe AI concreet toepasbaar is in het dagelijkse werk.

Gebruik zonder kantoorregels is precies de situatie waarvoor de weegschaal bedoeld is.

Wat de AI-weegschaal van de KNB is

De AI-weegschaal is een afwegingskader in twee delen, geen lijst met goedgekeurde tools. Deel 1 verscheen in november 2025 en legt de ethische en juridische kaders uit. Deel 2 volgde in december 2025 met scenario’s en vragen per taak. De KNB “schrijft niet voor welke systemen wel of niet gebruikt kunnen worden”, staat er uitdrukkelijk bij. Je weegt de risico’s en maatregelen zelf af.

Je legt de risico’s van een AI-toepassing af tegen de maatregelen die ze kleiner maken. Daaronder liggen de kernwaarden van het notariaat (onafhankelijk, onpartijdig, zorgvuldig en vertrouwelijk) en de verplichtingen uit de Wna, de AVG en de AI-verordening. De KNB geeft zelf het voorbeeld: efficiënter werken met AI past bij het uitgangspunt dat de notaris meerwaarde biedt, maar schend je daarvoor je geheimhoudingsplicht, dan handel je in strijd met de kernwaarden en de wet.

Een score of formule zit er niet in. Je oordeelt zelf, en daarom vind ik het een goed kader. Ik lees de weegschaal als de lat voor je kantoorregels, niet als een rem op AI.

Binnen of buiten een zaak: het onderscheid dat alles bepaalt

Deel 2 deelt het werk van een notariskantoor in twee soorten taken in, en dat onderscheid bepaalt bijna elke afweging. Taken binnen een zaak zijn taken waarvoor je gevoelige informatie over cliënten in een AI-systeem moet invoeren. Taken buiten een zaak gaan over de bedrijfsvoering van het kantoor of over onderzoek, zonder directe link met cliënten.

Over de eerste soort is de KNB streng. Bij het verschijnen van het kader schreef zij:

“Ten tijde van het publiceren van versie 1.0 van het kader (oktober 2025) zijn er bij de KNB nog geen Ai-systemen voor notarissen bekend die op dit moment veilig, met voldoende waarborgen en in lijn met huidige wet- en regelgeving kunnen ondersteunen bij de vertrouwelijke werkzaamheden van het notariaat.”

KNB, AI (afwegings)kader deel 2

Voor de tweede soort ziet de KNB wel ruimte. In het scenario over AI-bewustzijn, na de waarschuwing dat notarieel werk “heel gevoelig van aard” is, staat:

“Dat betekent niet dat u helemaal geen AI kan gebruiken. Voor bedrijfsvoeringstaken zijn er bijvoorbeeld wel mogelijkheden. Of voor onderzoekstaken van de notaris, zoals het analyseren van recente jurisprudentie. Zo lang u geen gevoelige gegevens in de systemen invoert.”

KNB, AI (afwegings)kader deel 2, scenario 4

De KNB noemt het kader zelf een “levend document”, gebaseerd op de stand van de techniek in oktober 2025. Wat nu nog niet wenselijk is, kan later veranderen. Voor je kantoorregels van vandaag geldt de indeling zoals ze er staat.

Vier vragen die de weegschaal bij elke taak stelt

Voor elke taak loop je in deel 2 vier aspecten langs, en bij elk aspect geeft de KNB een voorbeeld van een geval waarin je geen AI kunt gebruiken.

1. Transparantie en uitlegbaarheid. Kun je uitleggen hoe het systeem tot zijn uitkomst komt? Een systeem dat ook een technisch deskundige niet kan uitleggen, valt af.
2. Bescherming en geheimhouding van gegevens. Weet je wat er met je invoer gebeurt? Een systeem waarin je met één klik persoonsgegevens, ook bijzondere, uploadt naar een organisatie in een derde land, kan volgens de KNB niet veilig worden gebruikt.
3. Eerlijkheid. Kan het systeem bevooroordeeld zijn? Het voorbeeld van de KNB is AI die cv’s selecteert en daarbij onderscheid maakt naar naam.
4. AI-bewustzijn. Weet je zelf genoeg van AI om de risico’s te zien? Het voorbeeld is een akte vertalen met een algemene chatbot, zonder na te denken over de gevolgen.

Bij de uitkomst is de lijn even duidelijk. De notaris blijft eindverantwoordelijk, controleert in- en output en neemt uitkomsten niet letterlijk over. De KNB waarschuwt daarbij dat een systeem zijn uitkomsten als waarheid presenteert, ook als ze niet kloppen. Dat geldt voor elke uitspraak of elk wetsartikel dat AI noemt: je opent en leest het voordat je het overneemt. Hoe je dat snel doet, lees je in Verzonnen jurisprudentie door AI: zo controleer je een ECLI.

Wat je een AI-leverancier vraagt

Voordat je een AI-tool gebruikt voor taken binnen een zaak, stel je de leverancier de vragen uit deel 2. Ik zou ze schriftelijk stellen, vóór de eerste proef, en de antwoorden bewaren bij je kantoorregels. De belangrijkste, samengevat:

• Waar worden je gegevens opgeslagen en beheerd, en geldt daar dezelfde wetgeving als voor jou?
• Worden je invoer en de uitkomsten gebruikt om het model te trainen?
• Hoe lang bewaart het systeem persoonsgegevens, en wie heeft er toegang toe, ook als je het niet bevraagt?
• Voldoet het systeem aan de AVG en de AI-verordening, en welke certificeringen heeft het, zoals ISO 27001?
• Wie heeft het systeem ontwikkeld, en hoe komt een uitkomst tot stand?
• Is er betekenisvolle menselijke tussenkomst, en geeft de aanbieder duidelijke instructies voor veilig gebruik?

Twee vragen stel je aan jezelf: kun je met dit systeem aan je geheimhoudingsplicht voldoen, en begrijp je genoeg van hoe de in- en output tot stand komt? Een Europese vestiging beantwoordt die vragen niet vanzelf. De KNB merkt op dat ook een ontwikkelaar in Europa geen garantie geeft dat een aanbieder altijd optimaal op veiligheid inzet.

Je geheimhoudingsplicht bepaalt wat je invoert

De geheimhoudingsplicht van de notaris is ruim, en ze geldt ook voor je medewerkers:

“De notaris is, voorzover niet bij wet anders is bepaald, ten aanzien van al hetgeen waarvan hij uit hoofde van zijn werkzaamheid als zodanig kennis neemt tot geheimhouding verplicht. Dezelfde verplichting geldt voor de personen die onder zijn verantwoordelijkheid werkzaam zijn voor al hetgeen waarvan zij kennis dragen uit hoofde van hun werkzaamheid.”

Art. 22 lid 1 Wet op het notarisambt

De KNB vertaalt dat in een toetsvraag die ik op elke invoer zou toepassen: zou je deze gegevens met mensen of organisaties buiten je kantoor delen? Is het antwoord nee, dan horen ze niet in een model dat ze verder verwerkt. Over gratis algemene chatbots is de KNB duidelijk: “Hoewel deze systemen aantrekkelijk zijn, loopt u een groot privacyrisico en schendt u mogelijk uw geheimhoudingsplicht.”

Voor een rechtsvraag heb je zelden namen nodig. Je beschrijft het juridische probleem en de feiten die ertoe doen, en laat weg wie het is, waar het pand staat en wat de bedragen precies zijn, tenzij ze het antwoord veranderen. Ook de KNB vraagt dat informatie over de betrokkene “zo veel mogelijk geanonimiseerd is” als je gegevens deelt. Ik zou een vraag uit een dossier daarom altijd eerst losmaken van de cliënt. Dan voer je een rechtsvraag in, geen dossier.

Waar AI je onderzoek wél versnelt

Onderzoek naar een rechtsvraag is de taak waar AI een notariskantoor nu het meeste oplevert, en de KNB noemt haar zelf. In de voorbeelden van deel 2 staat ondersteuning bij onderzoek, om “sneller een overzicht van jurisprudentie opstellen” te kunnen, naast het bijhouden van wetswijzigingen.

Denk aan vragen als deze, waarvoor niets over de cliënt nodig is:

• Je wilt weten hoe de rechter een erfdienstbaarheid uitlegt die in een oude akte vaag is omschreven.
• Je twijfelt of een verplichting uit een koopakte als kwalitatieve verplichting overgaat, of dat je een kettingbeding nodig hebt.
• Je zoekt wat de rechtspraak zegt over een blokkeringsregeling in de statuten van een bv bij een aandelenoverdracht.
• Je wilt weten hoe de rechter een financieringsvoorbehoud uitlegt als de koper zich te laat beroept op de ontbindende voorwaarde.

Bij zulke vragen zit het werk in de rechtspraak. Een wetsartikel vind je op wetten.overheid.nl in een minuut, maar de uitspraken die laten zien hoe de rechter een clausule uitlegt, liggen verspreid over jaren en instanties. Daar haalt AI de tijdwinst. Wat AI vindt, controleer je zoals je het werk van een kandidaat controleert: elke uitspraak die je in een advies of akte laat doorwerken, open en lees je.

AI-geletterdheid en de gratis basistraining van de KNB

De KNB biedt sinds 12 oktober 2026 een gratis AI-basistraining aan voor het hele kantoor, en ik zou die gewoon doen. Ze bestaat uit twee online delen van elk twee uur, levert KNB-leden 4 PE-punten op en geeft twaalf maanden toegang. Notarissen, kandidaat-notarissen en toegevoegd notarissen volgen beide delen. Medewerkers volgen het eerste deel, en het notariële deel is voor hen optioneel. Op het programma staan onder meer de AI Act, AI en de belehrungsplicht, aansprakelijkheid, afspraken op kantoor en het werken met een AI-register.

Op één punt lopen de KNB-pagina’s achter. Ze zeggen nog dat de AI-verordening organisaties verplicht ervoor te zorgen dat medewerkers “voldoende AI-geletterdheid” hebben. Sinds 27 juli 2026 luidt art. 4 anders. De Digitale omnibus, Verordening (EU) 2026/1744, vraagt nu maatregelen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen, en zegt er uitdrukkelijk bij:

“Deze verplichting houdt niet in dat aanbieders of gebruiksverantwoordelijken een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen.”

Art. 4 lid 1 AI-verordening, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744

De plicht blijft bij het kantoor, maar het is een inspanning en geen gegarandeerd niveau. De training is een goede manier om die inspanning te leveren en vast te leggen. Wat de verordening verder vraagt, lees je in De AI-verordening voor advocatenkantoren. De regels voor gebruiksverantwoordelijken zijn voor een notariskantoor dezelfde.

Wat ik zou doen

Ik zou je werk indelen zoals de KNB dat doet, en beginnen waar de weegschaal het minst zwaar weegt.

1. Schrijf je kantoorregels op basis van de weegschaal. Eén pagina is genoeg: welke taken buiten een zaak met AI mogen, met welke tools, wat er nooit in gaat, en hoe je cliënten over je AI-gebruik informeert, zoals de KNB vraagt. Houd daarnaast een korte lijst bij van welke AI je waarvoor gebruikt.
2. Begin met onderzoek buiten de zaak. Maak de rechtsvraag los van de cliënt, laat AI de rechtspraak zoeken en lees elke uitspraak die je overneemt.
3. Stel de leveranciersvragen voordat je dossierwerk aan AI geeft. Schriftelijk, en bewaar de antwoorden.
4. Doe de basistraining met het hele kantoor. Ze is gratis, levert PE-punten op en laat zien dat je de inspanning voor AI-geletterdheid levert.

Een taak die je niet op de weegschaal hebt gelegd, geef je niet aan AI.

Een rechtsvraag laten uitzoeken zonder dossier

Een wetsartikel opzoeken doe je op wetten.overheid.nl, en daarvoor heb je Minuut niet nodig. Het verschil zit in de rechtsvraag die je anders een middag kost: hoe de rechter een clausule uitlegt, wat de rechtspraak zegt over een blokkeringsregeling, of welke lijn er zit in uitspraken over erfdienstbaarheden.

Minuut is een team van AI-onderzoekers dat Nederlandse wetgeving, rechtspraak en EU-recht doorzoekt, elkaars werk tegenleest en elke bronverwijzing naast de oorspronkelijke tekst legt. Het is volledig ingericht voor het privaatrecht waar veel notarieel werk op steunt: goederenrecht, ondernemingsrecht en het verbintenissen- en contractenrecht. Voor zo’n onderzoek heb je geen cliëntgegevens nodig. Je beschrijft de rechtsvraag en de feiten die ertoe doen.

Na een onderzoek van anderhalf uur of langer krijg je een memo met de rechtsvraag, het juridisch kader en de rechtspraak, de toepassing op jouw zaak, een advies en een conclusie met risico-inschatting. Elke bron of rechtsoverweging klik je met één klik na. Minuut geeft een onderbouwd advies, zoals een goede medewerker dat doet, en wat je ermee doet, beslis jij. Hoe zo’n memo eruitziet, zie je op de voorbeeldmemo-pagina.

Ligt er een rechtsvraag op je bureau die je liever niet zelf een middag uitzoekt? Ontdek wat Minuut voor je praktijk doet.

Veelgestelde vragen